Istota kompetencji zawodowych interwenta

Modelowym punktem odniesienia, określającym w skrócie istotę kompetencji zawodowych interwenta kryzysowego, są uwagi na temat podstawowych zasad interwencji, podane przez M.W. Rhine M.P. Weissberga, według których: ..To co najbardziej pomocne znajduje się w samym kliencie – zadaniem osoby interweniującej jest zaledwie aktywizować, uruchamiać i ujawniać wewnętrzne zasoby, prozdrowotne procesy zmiany w dążeniu do rozwiązania kryzysu. Głównym narzędziem interwencji kryzysowej jest sam interweniujący, działający fachowo, lecz spontanicznie w odpowiedzi na szybko zmieniające się wymagania interpersonalne sytuacji kryzysu i relacji pomagania. Założenia teoretyczne i szczegółowe techniki działania są mniej istotne od spontanicznej manifestacji wewnętrznych, szczerych po- staw osoby interweniującej” (Kubacka-Jasiecka 1997, s. 120). Innymi słowy jakość i skuteczność aktywności interwenta zależy przede wszystkim od jego samoświadomości i integracji emocjonalnej, oraz stosownych przekonań. Fachowa wiedza stanowi tylko uzupełnienie koniecznych zasobów osobistych. W związku z tym należy zwrócić uwagę na siłę obciążeń i presji, na jakie wystawiona jest osoba towarzysząca ofierze.

Poczucie kompetencji społecznej jako mechanizm regulacyjny

Wobec zasygnalizowanych wyżej umiejętności interwenta pokrewny jest mechanizm regulacyjny poczucia kompetencji społecznej. U osób egocentrycznych funkcjonuje on poprzez wzmacnianie poczucia własnej wartości, jako moderator występowania motywacji prospołecznej (por. Hamer 1978). Dodatnią zależność pomiędzy potencjałem regulacyjnym tego mechanizmu na motywację prospołeczną a wpływem koncentracji na „ja” opisuje Karyłowski (por. Karyłowski 1977). W przypadku interwenta kryzysowego można przyjąć, iż wysokie poczucie kompetencji społecznej ukształtowane poprzez realne życiowe doświadczenie wzmacniać będzie motywację do działań prospołecznych. Należy również zauważyć, iż w sytuacji interwentki pracującej z osobą po traumie gwałtu obecne jest duże obciążenie związane ze specyfiką społeczną tego przestępstwa, dlatego tym istotniejsza jest tu gotowość do działań na rzecz klientki, przyjęciu jej perspektywy z nastawieniem na dostrzeżenie i zrozumienie jej potrzeb i emocji przy równoczesnym efektywnym wykorzystaniu potencjału sieci społecznej, w procesie oddziaływania na kontekst środowiskowy w celu uzyskania żądanej zmiany. Jednakże aby tak było wysokie poczucie kompetencji społecznej powinno mieć silne osadzenie w kompetencjach zawodowych interwenta.

Społeczno-kulturowy kontekst i podłoże zjawiska gwałtu

Zgodnie z teoretycznym założeniami psychologicznej interwencji kryzysowej przy omawianiu jakiegoś zjawiska, które odpowiedzialne jest za powstawanie kryzysów, traum, urazów, a niewątpliwie do takowych należy gwałt, należy przyjrzeć się społeczno-kulturowemu podłożu, w którym to zjawisko jest zakorzenione. Według Kubackiej-Jasiec- kiej „kryzysy mają swe źródło w czynnikach kulturowo-społecznych (kompleksowo wzajemnie powiązanych). Są bardzo złożone, w sposób mniej lub bardziej bezpośredni powiązane z funkcjonującymi w społeczności wartościami (na przykład rasistowskimi, seksistowskimi, nietolerancją, itp.), poziomem socjalizacji norm i wartości (na przykład niemożności otrzymania pracy ze względów rasowych, bicie kobiet jako norma zwyczajowa norma podkulturowa kontroli partnerki), rozpowszechnianiem zjarwisk dewiacyjnych, które łamią akceptowane  normy społeczne (takich jak przemoc, uzależnienia, gwałt, zdrada małżeńska, itp.)” (Kubacka-Jasiecka 1997, s. 21). Wymóg stworzenia przez interwenta bezpiecznej niszy społecznej związany jest z umiejętnością oddziaływania na kontekst. Są to oddziaływania skierowane na interakcje pomiędzy osobami i na procesy grupowe. Ich celem jest zbudowanie takich systemów w otoczeniu, które będą wspierać rozwój jednostek oraz tworzenie wartości grupowych i kulturowych, a także zapobieganie patologii (por. Sęk 2000). Umiejętność oddziaływania na kontekst można określić jako jedną z bazowych składowych kompetencji społecznej interwenta kryzysowego. Według J.M. Wiemanna „kompetencja społeczna jest określoną zdolnością do takiego zachowania się w interakcji z otoczeniem, aby adekwatnie do sytuacji osiągnąć zamierzone cele” (Wiemann 1977). Według Matczak kompetencja społeczna to nabyta umiejętność warunkująca efektywność funkcjonowania w warunkach społecznych rozumianych jako wszelkiego rodzaju kontakt interpersonalny. Są to inaczej mówiąc umiejętności radzenia sobie z innymi ludźmi.

Modelowa postawa interwentki wobec ofiary gwałtu

Postulowana postawa nie jest idealną, ponieważ uwzględnia istnienie kontekstu społecznego, w którym ukształtowała się interwent- ka. Ma ona zazwyczaj swoje własne obawy i ograniczenia, ale powinna mieć ich świadomość i intencjonalnie starać się wypełnić wymogi „wystarczająco dobrej postawy wobec ofiary”. Postawę tę można określić jako gotowość do działań prospołecznych (por. Reykowski 1986). Oznacza to, iż celem takich działań jest korzyść innych ludzi, zaspokojenie potrzeb drugiego człowieka, jego dobro lub spowodowanie zmiany w kierunku dla niego korzystnym. Do składników formalnych tej gotowości należy: Zdolność spostrzegania potrzeb i emocji, jest to tzw. składnik per- cepcyjny zwany też często trafnością spostrzegania społecznego (por. Sęk 1985). Jeżeli chodzi o zawartość treściową to uwzględnia- jąc specyfikę gwałtu jako „niewidzialnego przestępstwa” ważną kwestią jest samo nazwanie zdarzenia i dostrzeżenie jego traumatycznego wpływu na kobiety. Umiejętność programowania czynności mających na celu korzyści innych ludzi (składnik operacyjny). Chęć podejmowania działań na rzecz innych ludzi (składnik motywacyjny) (Sęk 2000). Autorka omawiając tą specyficzną postawę zwraca uwagę, iż fundamentalne znaczenie ma tu motywacja do pomocowych czynności prospołecznych. Może ona być oparta na pierwotnych, wrodzonych mechanizmach popędowo-emocjonalnych, może wyrastać z motywów syntonicznych będących generalizacją własnych standardów związanych z psychologiczną bliskością „ja” osoby pomagającej do wspomaganej. Czasem ten typ motywacji określano jako empatię uwarunkowaną własnym doświadczeniem. Motywacja empatyczna ma jednak charakter ograniczony, warunkuje bowiem w zasadzie tylko pomaganie osobom pod jakimś względem podobnym do własnego „ja”. Z kolei motywacja normocentryczna (endocentryczna) jest motorem pomagania dlatego, że wynika to z poczucia obowiązku i przyjemności z jego spełnienia oraz z lęku przed wyrzutami sumienia w przypadku niespełnienia tych norm. Egzocentryczne motywy zachowań pomocowych są uniezależnione od „ja”. Motywy te zwane też autotelicznymi wyznaczają spostrzeganie człowieka jako osoby samodzielnej, zdolnej do podejmowania celów, godnej bezwarunkowo pozytywnego osobowego potraktowania. Autoteliczne motywy prospołeczne warunkują interakcję partnerską (por. op.cit.).

ROLA DRAMY W KSZTAŁTOWANIU MODELOWEJ POSTAWY WOBEC OFIARY GWAŁTU Drama

Mówiąc o dramie mamy na myśli rodzaj symbolicznego zachowania, będącego reprezentacją elementów realnej rzeczywistości, które podejmowane jest w sposób świadomy w celu ich doświadczan ia poznania. Doświadczenie takie może istnieć jedynie przy zgodzie jednostki na zastąpienie elementów realnej rzeczywistości określonym symbolem. Tak rozumiana drama jest sposobem docierania do różnych elementów rzeczywistości (społecznej i wewnętrznej), często niedostępnych dla obserwatora i możliwych do zgłębienia jedynie w akcie uczestnictwa i bezpośredniego zaangażowania. Służy poznawaniu świata i możliwości, jakimi człowiek dysponuje w kontakcie z nimi. Skoncentrowana jest na wzajemnym związku człowieka z jego otoczeniem, sposobem w jaki postrzega świat otaczający oraz jak radzi sobie z problemami w nim tkwiącymi. Całość działań odbywa się w obrębie przestrzeni scenicznej. Słowami kluczowymi dla dramy są: konflikt dramatyczny – najczęściej jest to naszkicowany problem, istotne zdarzenie niosące ze sobą duży ładunek emocjonalny, np. informacja o dokonaniu gwałtu; rola – zarysowana ogólnie przez moderatora dramy i konstruowana „na gorąco” przez uczestnika zajęć, refleksja nad rolą.

Grożący kryzys

Kluczowym zadaniem każdego tego rodzaju programu skierowanego do zwalnianych z pracy osób jest wyodrębnienie i wczesne zidentyfikowanie tych, którym grozi poważniejszy kryzys oraz umożliwienie dotarcia przez ludzi potrzebujących pomocy do wszystkich jej możliwych źródeł. Konieczne jest zdiagnozowanie pod tym kątem grupy bezrobotnych i przygotowanie możliwie szerokiej oferty pomocy. Powyższy model łączy się z określonymi ograniczeniami. Pierwsze z nich wiąże się ze specyfiką przemian polityczno-gospodarczych w Polsce, które dokonały się po roku 1989. Zmiany ekip rządzących pociągają za sobą nowe rozstrzygnięcia prawne dotyczące kwestii zatrudnienia i dlatego trudno o wypracowanie określonych strategii działania, których skuteczność mogłaby podlegać weryfikacji w dłuższym okresie czasu. Druga trudność wiąże się brakiem rozwiązań systemowych, które stymulowałyby aktywność bezrobotnych, a samo bezrobocie traktowane jest jako stały element gospodarki wolnorynkowej, którego poziom jest konsekwencją kondycji gospodarczej. Propozycja interwencji zawartej w modelu Catalano, Dooley ogranicza się do zwolnień grupowych, natomiast otwarta pozostaje kwestia rozwiązań wobec osób długotrwale pozostających bez pracy. Jednocześnie znaczną część populacji bezrobotnych stanowią osoby, które swoje zawodowe doświadczenia zdobyły w poprzednim systemie, a nie potrafią odnaleźć się w obecnej rzeczywistości ze względu na bierność, brak inicjatywy i przypisywanie odpowiedzialności za brak pracy czynnikom zewnętrznym.

Społeczny region

Niewątpliwie likwidacja zakładu pracy lub zwolnienia grupowe stanowią istotne wydarzenie w życiu społecznym regionu. Zatem korzystne byłoby stworzenie programu integrującego działania instytucji w zapewnienia szerokiego zakresu rożnych opcji pomocy skierowanej do bezrobotnych w celu ułatwienia dostępu do instytucji świadczących pomoc. Utworzenie swoistego „sztabu kryzysowego” jest trudne ze względu na różnorodność świadczonej pomocy, a czasami wręcz sprzeczność celów różnych instytucji. Bardzo pożądanym działaniem instytucji świadczących pomoc byłoby „otwarcie się” na ludzi, inaczej mówiąc interwencja np. na terenie upadającego zakładu lub w domu bezrobotnego. Nadrzędnym celem zwiększonej mobilności przedstawicieli różnych urzędów byłoby ograniczenie przeszkód biurokratycznych, które często zniechęcają bezrobotnych do wykorzystywania możliwości pomocy. Tego typu działania zwiększyłyby dostępność wtórnej sieci wsparcia społecznego (Foley, Davies 1983, za Mazurkiewicz 1997) w postaci formalnych struktur (urząd pracy, opieka społeczna, kościół, policja) dostarczających wsparcia informacyjnego i instrumentalnego. Pomoc ze strony wtórnych sieci wsparcia mogłaby stanowić uzupełnienie wsparcia sieci pierwotnej w postaci rodziny, przyjaciół, sąsiadów, itp. Zapewnienie możliwie bogatej i wieloaspektowej oferty pomocy umożliwia osobie bezrobotnej dokonanie wyboru i skorzystanie z pomocy takiego rodzaju jakiego najbardziej w danym momencie oczekuje. Jest to szczególnie ważne przy uwzględnieniu faktu, że nie każdy bezrobotny przeżywa kryzys psychologiczny i wymaga terapii kryzysu. Znaczna część osób oczekuje konkretnych informacji dotyczących rynku pracy oraz umiejętności poszukiwania nowego zatrudnienia.

W powyższych założeniach zwraca uwagę poznawczy wymiar oddziaływań

Zapoznanie z możliwymi różnorodnymi konsekwencjami utraty pracy w pewnym stopniu eliminuje z sytuacji zwolnienia element zaskoczenia i zagrożenia. Sytuacja utraty pracy zostaje zdefiniowana w kategoriach sytuacji problemowej, w której możliwe jest wykorzystanie różnych strategii know-how. Jednocześnie zmniejsza się prawdopodobieństwo traktowania utraty pracy w kategoriach osobistej porażki czy wręcz katastrofy życiowej. Ważnym wyzwaniem dla szeroko rozumianej interwencji kryzysowej byłoby stworzenie rozwiązań prawnych obligujących pracodawców, związki zawodowe lub inne instytucje do zabezpieczenia określonych środków na tego typu programy. Tym samym realizowany byłby prewencyjno-prozdrowotny wymiar interwencji kryzysowej w kontekście określonej grupy społecznej w tym przypadku bezrobotnych. Jednocześnie w wymiarze globalnym można przewidywać ograniczenie podążania bezrobotnych w kierunku zjawisk z zakresu psychopatologii życia społecznego. Pomimo że dotychczasowe badania nie uprawniają do jednoznacznych rozstrzygnięć odnośnie związku, jak również kierunku zależności między bezrobociem, a nasileniem patologii społecznych, to w świadomości społecznej reprezentowanej w pewnym stopniu przez środki masowego przekazu często dochodzi do kojarzenia bezrobocia z różnymi formami patologii społecznych tj. alkoholizmem, przestępczością, zaangażowaniem w ekstremistyczne ugrupowania polityczne.

Wartość działań

Ważnym aspektem interwencji kryzysowej jest szczególne podkreślenie wartości działań prewencyjnych i profilaktycznych na rzecz zdrowia nie tylko jednostek, ale również całych społeczności przy jednoczesnym zarezerwowaniu terapii dla chorych psychicznie (Sęk 199 lb). W tym rozumieniu model kompetencyjny może stanowić pewną formę profilaktyki zaburzeń zachowania będących konsekwencją pozostawania bez pracy. Prewencyjny wymiar interwencji kryzysowej znajduje szerokie zastosowanie w odniesieniu do problematyki bezrobocia. Zgodnie z cytowaną przez Sotwin (1997) koncepcją Doołey‘a, Catalano konsekwencją zmian ekonomicznych może być pojawienie się zaburzeń zachowania jednostki, związanych z możliwościami radzenia sobie i poziomem wsparcia. Powstanie zaburzeń zachowania jest wysoce prawdopodobne w przypadku osób wykazujących deficyty w zakresie radzenia sobie ze stresem. Według autorów możliwa jest interwencja zapobiegająca negatywnym skutkom zmian ekonomicznych. Podstawowe założenia programów dotyczą: ochrony samooceny zwalnianych pracowników, wykorzystywania dostępnych zasobów oraz radzenia sobie ze stresem. Ze względu na pełną niepokoju atmosferę panującą w firmie, w której planowane są zwolnienia korzystne jest rozpoczęcie realizacji programu w czasie poprzedzającym zwolnienia.

Interwencja kryzysowa wobec bezrobocia

W dalszej części rozważań zostaną opisane teoretyczne i terminologiczne rozstrzygnięcia na gruncie interwencji kryzysowej oraz możliwości zastosowania tego podejścia wobec problemu bezrobocia. Kubacka-Jasiecka (1997) w oparciu o dostępne piśmiennictwo proponuje następujące definicje interwencji kryzysowej: specyficzna metoda oddziaływania psychologicznego – forma pomocy psychologicznej oparta o relację wsparcia psychologicznego; metoda systemowego, interdyscyplinarnego, wielowątkowego oddziaływania na osobę w sytuacji kryzysu, pomoc materialno-bytowa, prawna, społeczna, medyczna, informacyjna oraz psychologiczna; interwencja kryzysowa w szerokim rozumieniu jako odrębna dziedzina w psychologii zdrowia, z własnymi założeniami i rozstrzygnięciami teoretycznymi, podejmująca nie tylko zadania niesienia pomocy osobom potrzebującym, ale silnie akcentująca konieczność rozstrzygnięć społeczno-prawnych, zorientowanych na ochronę określonych grup społecznych przed degradacją, dehumanizacją stygmatyzacją. Ważnym aspektem interwencji kryzysowej jest szczególne podkreślenie wartości działań prewencyjnych i profilaktycznych na rzecz zdrowia nie tylko jednostek, ale również całych społeczności przy jednoczesnym zarezerwowaniu terapii dla chorych psychicznie (Sęk 199 lb). W tym rozumieniu model kompetencyjny może stanowić pewną formę profilaktyki zaburzeń zachowania będących konsekwencją pozostawania bez pracy. Prewencyjny wymiar interwencji kryzysowej znajduje szerokie zastosowanie w odniesieniu do problematyki bezrobocia. Zgodnie z cytowaną przez Sotwin (1997) koncepcją Doołey‘a, Catalano konsekwencją zmian ekonomicznych może być pojawienie się zaburzeń zachowania jednostki, związanych z możliwościami radzenia sobie i poziomem wsparcia. Powstanie zaburzeń zachowania jest wysoce prawdopodobne w przypadku osób wykazujących deficyty w zakresie radzenia sobie ze stresem.